เรื่องสั้น ที่นำมารวม อยู่ในเล่มนี้ ล้วนเป็นเรื่องเด่นๆ ที่มีแก่นเรื่องชัดเจน ในเรื่องของจิตมนุษย์นั้นไซร้ ยากแท้หยั่งถึง สะท้อนถึงประสบการณ์ และความจัดเจน ในชีวิตของมนัส ที่มีโอกาสสัมผัส พบเห็น และคบหา คนหลากหลายชีวิต หลากหลายสถานะ หลากหลายอาชีพ และหลากหลายฐานะ เรื่องทุกเรื่อง ของมนัส มักจะสะท้อนถึงโลกทัศน์ หรือมุมมองชีวิต ที่เขามีต่อโลก และมีต่อเพื่อนร่วมโลก คือ เขาเป็นคนมองเห็น ความดีของมนุษย์ หรือมองโลกในแง่ดี ไม่ว่ามนุษย์คนนั้น จะเป็นมหาโจร หรืออยู่ในคราบอื่น เรื่องสั้นของมนัสส่วนใหญ่ มีการคิดถึงโครงเรื่องไว้อย่างดี มีการดำเนินเรื่อง ที่ชวนติดตาม และมีจุดไคลแม็กซ์ มีความชัดเจนในสาร ที่ต้องการสื่อ ถึงผู้อ่าน จากเรื่องของเขา
เรื่องจับตายนั้น มีแก่นเรื่องตรงที่ ชี้ให้เห็น ความขัดแย้ง ระหว่างมนุษยธรรม กับหน้าที่ และสายใยความผูกพัน ของมนุษย์ ต่างหน้าที่ ที่เกิดขึ้น จากการอยู่ร่วมกัน คือ เจ้าหน้าที่กับนักโทษ
เรื่องซาเก๊าะ มีแก่นเรื่องที่ชี้ถึง ความละโมบ อย่างไม่มีที่สิ้นสุด ของมนุษย์ มักจะนำมาสู่ การต้องชดใช้กรรมของตน ฮะยีซะผู้เป็นเจ้าของซาเก๊าะ ได้ใช้สัญชาติญาณป่า ของตนออกมา ในรูปของการ ทรมาน ทารุณสัตว์ คือ วัวชนของตน ซึ่งกลับมีสัญชาติญาณ ของความเป็นมนุษย์ คือ มีศักดิ์ศรี มีความกล้าหาญ มีจิตใจสง่างาม กว่ามนุษย์เสียอีก เรื่องนี้ จึงกินใจผู้อ่านมาก
เรื่องติดขวาก น่าจะเป็นเรื่องสั้น ที่สมบูรณ์ที่สุด ของมนัส จรรยงค์ ทั้งในเรื่องการใช้ภาษา พรรณนาความ ได้ละเอียดลออ ประณีต ละเมียดละไม และกินใจมาก
ที่ห้องน้อยของเจ้านั้น มีหน้าต่างเล็ก ยามกลางคืนเดือนหงาย เจ้าดวง ก็แอบเอาลูกน้อย ไว้กับอกตัว แล้วน้ำตาไหล อันลูกเขาอื่นนั้น เย็นย่ำค่ำแล้ว พ่อก็จะกลับมา เสียงตวาดโคดื้อแตกฝูง ดังมาถึงหูลูก ในมือก็จะถือขดเชือก ที่ไปไว้ในป่า จากป่า ก็จะคอนอาหารเล็กๆ น้อยๆ ทั้งกล้วยอ้อยที่ไร่ มาฝากลูก ตามประสาคนนา แต่พ่อของเจ้าหนูน้อยนั้น ไม่มีวันเสียแล้ว ที่เขาจะกลับ เพราะว่ามันเป็นสมุนโจร ก็ได้แต่ชี้ ให้ลูกน้อยนั้น ชมพระจันทร์ ปะเผื่อมันเผอิญ แลดูพระจันทร์ดวงเดียวกัน ขึ้นมาบ้าง ก็คงจะเท่ากับว่า มันได้แลมา สบนัยน์ตาลูกเมียมันบ้าง สักครั้งหนึ่ง
แก่นเรื่องติดขวาก ชี้ถึงธรรมชาติ เบื้องลึกสุด ของจิตใจมนุษย์ แม้จะเป็นโจรใจเหี้ยม ก็ยังมีความดี ประจำใจบางอย่าง เช่น ความรักในลูกเมีย ความรักในลูกน้อง แม้ว่าจะขัดแย้ง กับหน้าที่ หรือธรรมชาติ (ของโจร) ความรัก และความผูกพันนั้น จะมาก่อน และมีอำนาจ เหนือการตัดสินใจ
วรรณกรรมของมนัส เป็นวรรณกรรมสร้างสรรค์ ที่อ่านแล้ว นอกจากทำให้ เกิดความเพลิดเพลินแล้ว ยังทำให้เข้าใจชีวิต ทำให้เห็นอกเห็นใจ ชีวิตของบุคคล ที่อยู่ในสถานะยากลำบาก หรืออ่อนแอกว่า แต่ขณะเดียวกัน ก็มักจะเสนอให้ ไม่สิ้นหวังเสียทีเดียวนัก ซึ่งสอดคล้องกับชีวิตจริง และบุคลิก อุปนิสัยของเขา
ที่มาและภาพประกอบ
